Όταν μιλάμε για πνευματικά δικαιώματα στη μουσική, οι περισσότεροι σκέφτονται μόνο τα χρήματα που λαμβάνει ένας δημιουργός από τα τραγούδια του.
Στην πραγματικότητα όμως, το πνευματικό δικαίωμα χωρίζεται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:
- το περιουσιακό δικαίωμα
- και το ηθικό δικαίωμα.
Τα δύο αυτά δικαιώματα είναι διαφορετικά μεταξύ τους και προστατεύουν διαφορετικά πράγματα.
Τι είναι το περιουσιακό δικαίωμα;
Το περιουσιακό δικαίωμα αφορά την οικονομική εκμετάλλευση του έργου.
Με απλά λόγια:
είναι το δικαίωμα του δημιουργού να πληρώνεται όταν το έργο του χρησιμοποιείται δημόσια ή εμπορικά.
Για παράδειγμα:
- όταν ένα τραγούδι παίζει σε καφετέρια,
- σε ραδιόφωνο,
- σε τηλεόραση,
- σε συναυλία,
- σε YouTube,
- σε Spotify,
- ή σε νυχτερινό κέντρο,
τότε δημιουργείται οικονομική αξία και ο δημιουργός δικαιούται αμοιβή.
Αυτό είναι το περιουσιακό δικαίωμα.
Το δικαίωμα αυτό:
- μπορεί να μεταβιβαστεί,
- να εκχωρηθεί,
- να αδειοδοτηθεί,
- ή να το διαχειρίζεται οργανισμός συλλογικής διαχείρισης.
Για παράδειγμα:
ένας συνθέτης μπορεί να αναθέσει στην ΕΔΕΜ να εισπράττει χρήματα για λογαριασμό του.
Τι είναι το ηθικό δικαίωμα;
Το ηθικό δικαίωμα είναι κάτι τελείως διαφορετικό.
Δεν αφορά τα χρήματα.
Αφορά τον προσωπικό δεσμό του δημιουργού με το έργο του.
Ο νόμος θεωρεί ότι το έργο αποτελεί προέκταση της προσωπικότητας του δημιουργού και για αυτό του δίνει το δικαίωμα:
- να αναγνωρίζεται ως δημιουργός,
- να προστατεύει το έργο από παραποίηση,
- να απαγορεύει προσβλητικές χρήσεις,
- και να ελέγχει τον τρόπο παρουσίασης του έργου.
Το ηθικό δικαίωμα:
- δεν πωλείται,
- δεν χάνεται,
- και παραμένει στον δημιουργό ακόμη κι αν έχει μεταβιβάσει τα οικονομικά δικαιώματα.
Ένα πραγματικό παράδειγμα από την Ελλάδα
Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα αφορά το τραγούδι:
«Καλημέρα Ήλιε»
του Μάνου Λοΐζου.
Το τραγούδι είχε συνδεθεί πολιτικά επί δεκαετίες με το ΠΑΣΟΚ.
Ωστόσο, η κόρη του Μάνου Λοΐζου είχε εκφράσει αντίθεση στη χρήση του τραγουδιού σε πολιτικές εκδηλώσεις και καμπάνιες.
Εδώ βλέπουμε στην πράξη τη λειτουργία του ηθικού δικαιώματος.
Ακόμη κι αν υπάρχουν οικονομικά δικαιώματα ή άδειες εκτέλεσης, ο δημιουργός ή οι κληρονόμοι του μπορούν να αντιδράσουν όταν θεωρούν ότι:
- το έργο αλλοιώνεται,
- χρησιμοποιείται με τρόπο αντίθετο στη φιλοσοφία του δημιουργού,
- ή συνδέεται με ιδεολογίες και χρήσεις που δεν επιθυμούν.
Παράδειγμα αλλοίωσης έργου
Αν κάποιος πάρει ένα γνωστό τραγούδι και:
- αλλάξει τους στίχους,
- το χρησιμοποιήσει σατιρικά,
- το συνδέσει με ακραίο πολιτικό περιεχόμενο,
- ή το παρουσιάσει με τρόπο που προσβάλλει τον δημιουργό,
τότε μπορεί να υπάρξει προσβολή του ηθικού δικαιώματος ακόμη κι αν έχουν πληρωθεί οικονομικά δικαιώματα.
Το όνομα του δημιουργού επίσης προστατεύεται
Το ηθικό δικαίωμα περιλαμβάνει και το δικαίωμα αναγνώρισης πατρότητας.
Δηλαδή:
ο δημιουργός έχει δικαίωμα να αναφέρεται το όνομά του όταν παρουσιάζεται το έργο του.
Για παράδειγμα:
- σε δίσκους,
- ψηφιακές πλατφόρμες,
- συναυλίες,
- τηλεοπτικές παραγωγές,
- ή διασκευές.
Τι συμβαίνει μετά τον θάνατο του δημιουργού;
Το περιουσιακό δικαίωμα περνά στους κληρονόμους και έχει συγκεκριμένη χρονική διάρκεια προστασίας.
Το ηθικό δικαίωμα επίσης προστατεύεται μετά τον θάνατο μέσω των κληρονόμων, οι οποίοι μπορούν να παρεμβαίνουν όταν θεωρούν ότι προσβάλλεται το έργο ή η μνήμη του δημιουργού.
Για αυτό πολλές φορές βλέπουμε οικογένειες μεγάλων Ελλήνων δημιουργών να αντιδρούν δημόσια για χρήσεις τραγουδιών σε:
- πολιτικές καμπάνιες,
- διαφημίσεις,
- τηλεοπτικές εκπομπές,
- ή εμπορικές χρήσεις.
Συμπέρασμα
Το πνευματικό δικαίωμα δεν αφορά μόνο χρήματα.
Στη μουσική υπάρχουν δύο διαφορετικοί κόσμοι:
- το περιουσιακό δικαίωμα που προστατεύει την οικονομική εκμετάλλευση του έργου,
- και το ηθικό δικαίωμα που προστατεύει την προσωπικότητα και την καλλιτεχνική ταυτότητα του δημιουργού.
Για αυτό ένα τραγούδι δεν είναι απλώς “ένα προϊόν”.
Για τον νόμο, είναι και κομμάτι της προσωπικότητας του ανθρώπου που το δημιούργησε.
